تاریخ شهر و شهرنشینی
چند نکته مقدماتی
▪ شهر از لحاظ تاریخی یک شکل نسبتا جدیدی از سازمان اجتماعی است
▪ تاریخ پیدایش شهر به کمتر از 10 هزار سال تخمین زده می شود
▪ عمر انسان بر روی کره زمین حدود نیم میلیون سال
▪ تاریخ پیدایش انسان به شکل امروزی (Homo Sapienc) حدود 40 هزار سال
▪ معتبرترین تخمینی که از پیدایش اولین شهرها زده می شود 4000 سال الی 3500 سال قبل از میلاد است
ویژگی های سکونتی دوره های ماقبل تاریخ انسانی
▪ دوره های ماقبل تاریخ انسانی
▪ دوره کهنه سنگی (paleolithic period)
▪ دوره میان سنگی (mesolithic period)
▪ دوره نوسنگی (neolithic period)
▪ دو عامل عمده موثر بر اشکال سکونت گاهی دوره های ماقبل تاریخ
▪ آب و هوا
▪ ابزارها و تکنولوژی های تولید غذا
دوره کهنه سنگی
▪ حدود 10 هزار سال قبل از میلاد
▪ انسان به صورت کوچگر (nomad) ، شکارچی و گردآورنده خوراک زندگی می کند
▪ سکونت گاه ثابت وجود ندارد / زندگی سیار و سرگردان
▪ غذای مازاد وجود ندارد و امرا معاش روز به روز (day to day) است
دوره میان سنگی
▪ 10 الی 8 هزار سال قبل از میلاد
▪ تغییرات آب و هوایی و بوجود آمدن ناگهانی گیاهان و حیوانات جدید
▪ شکل گیری ابزار و وسایل جدید امار معاش (تکنولوژی)
▪ بوجود آمدن غذای مازاد
▪ شکل کیری سکونت گاههای کوچک و پراکنده اما نه شهر
دوره نو سنگی
▪ 8 الی 4 هزار سال قبل از میلاد
▪ کشاورزی و اهلی کردن حیوانات در این آغاز می شود
▪ مناطق حاصل خیز توسعه پیدا می کند
▪ مناطق لبنان ، اسرائیا امروزی ، اردن ، سوریه ، شمال عراق و غرب ایران
▪ رواج زندگی روستایی (vilage life) یا یکجا نشینی
▪ شکل گیری پناه گاههای با وسعت 5 الی 10 ایکر یا جریب (acre) با جمعیتی حدود 5 هزار نفر / روستاهای پرتراکم
▪ هر ایکر یا جریب فرنگی معادل 4047 متر مربع
پیش شرط های ده گانه شهرهای اولیه (نظریه گوردن چایلد)
▪ 1. سکونت گاههای ثابت با جمعیت متراکم / تراکم جمعیت
▪ 2. متخصصین غیر کشاورزی
▪ روحانیون ، نویسندگان ، روسا و کارکنان حمل و نقل که خدمات خود را در قبال مواد غذایی به کشاورزان می دادند
▪ 3. خراج گیری یا مالیات بندی ( taxation) و انباشت ثروت
▪ انباشت ثروت عمدتا توسط صاحبان قدرت مثل فرماندهان نظامی ، روحانیون و مدیران شهری
▪ 4. بناهای عمومی و یادبودی (monumental public building)
▪ بناهای سیاسی مثل قصرها / بناهای مذهبی مثا معابد
▪ 5. پیدایش دولت یا طبقه حاکمه (rulling class)
▪ طبقه حاکمه عمدتا سران نظامی ، مذهبی و اداری بوده اند / نابرابری طبقاتی
▪ 6. تکنیک ها و پیشرفت های نوشتاری
▪ پیدایش خط و مفهوم اعداد / کارکرد اولیه خط ثبت و درج مواد غذایی ذخیره شده ، احشام و نقل و انتقال زمین بوده است.
▪ 7. علم پیشگویی کننده مثل ریاضیات و نجوم : برای محاسبه زمان و طراحی معابد عظیم و ….
▪ 8. نمایه های هنری (artistic expression) : نقاشی ، مجسمه سازی ، نمایشنامه
▪ در شهر های باستانی ، زندگی و انرژی انسان در هنر بازتولید می شده است و این نشانه ها در شهر بیش از روستا بوده است
▪ 9. تجارت مایحتاج اساسی و تولیدات مازاد
▪ 10. کاهش اهمیت نظام خویشاوندی : انتقال قدرت از خانواده به دولت
انواع تاریخی شهر
▪ شهرهای بین النهرینی ( mesopatamian city)
▪ شهرهای مصری (egyptian city)
▪ شهرهای تمدن هاراپا (cities of the harapa civilization)
▪ شهرهای باستانی یا یونانی ( mycenaen and minon cities)
▪ دیگر شهرهای باستانی
▪ عوامل موثر بر شهرنشینی باستانی
شهرهای بین النهرینی
▪ حدود 4 هزار سال قبل از میلاد شکل گرفته اند
▪ در خاور میانه و دره های رودخانه دجله و فرات
▪ شهرهای کشاورزی (گندم ، جو ، دام )
▪ دیوارکشی بوده و حدود 25000 نفر در آن ساکن بوده اند
▪ وسایل نقلیه چرخ دار مورد استفاده بوده است
▪ استفاده از خشت خام و پخته در ساخت منازل
▪ استفاده از آتش برای پخت غذا
▪ وجود خیابانهای پیچ در پیچ ، باریک و سنگفرش
▪ ضعف بهداشت عمومی و نبود سیستم فاضلاب
▪ زمین های کشاورزی در بیرون از دیوارشهر
▪ افراد فقیر در حاشیه شهر اما در درون محوطه دیوارکشی شده
▪ تجار و صنعتگران به مرکز شهر نزدیک بوده اند
▪ نجبا (nobility) ، کشیشان و فرماندهان در مرکز شهر
▪ از مشکلات عمده شهر : آسیب پذیری و سرایت امراض / تهدیدات بیرونی / تهدیدخشکسالی
شهرهای مصری
▪ حدود 3300 سال قبل از میلاد در کنار رود نیل : شهر ممفیس و تبس
▪ همانند شهرهای بین النهرینی اما فاقد دیوار و کوچک تر
شهرهای تمدن هاراپا
▪ حدود 2500 سال قبل از میلاد در کنار رودخانه سند (پاکستان غربی)
▪ مهمترین شهرها : هاراپا و موهنجودارو (Mohenjo- Dara)
▪ طرح ریزی خیابانهای مستقیم با الگوی شطرنجی که بلوک های مستطیل شکلی را تشکیل می دادند
▪ مراکز مذهبی ، سیاسی و آموزشی در حاشیه غربی شهر
▪ تقسیم نواحی و فضا به فعالیت های خاص
▪ وجود سیستم فاضلاب و جمع آوری زباله
▪ نخستین شهرهای برنامه ریزی شده
شهرهای یونانی
▪ 2000 سال قبل از میلاد
▪ شهر آتن حدود 800 سال قبل از میلاد
▪ ساختار شعاعی() با خیابانهایی که از مرکز شهر شروع و به بخش های مختلف شهر به طور مستقیم وصل می شده است
▪ بخش های مختلف شهر از مرکز منشعب می شده و فاصله هر بخش با مرکز برابر بوده است
دیگر شهرهای باستانی
▪ در فاصله 2000 الی 1500 سال قبل از میلاد در کشورچین در دره رود زرد ، شهرهایی وجود داشته است
▪ رم قدیم در فاصله700 الی600 سال قبل از میلاد
▪ در حدود 200 سال قبل از میلاد در امریکای میانه (مکزیک ، گواتمالا ، برزیل ، هندوراس و اسلوادور) شهرهایی وجود داشته اند
▪ در حدود 400 سال قبل از میلاد در اروپای غربی شهرهایی وجود داشته است
▪ شهرهای صنعتی از حدود سال 1750 به بعد شکل گرفته اند
عوامل موثر بر شهرنشینی باستانی
▪ فشارهای جمعیتی
▪ عوامل محیط طبیعی : آب و هوا ، پستی و بلندی و…
▪ تکنولوژی بویژه حمل و نقل و ابزار تولید
▪ ظهورناگهانی کشاورزی
▪ سازمان : قرار گرفتن جمعیت در درون نهادهای کارکردی
▪ تجارت بین روستاها
▪ تقسیم کار
▪ سازمان یافتگی مذهبی
تمرین
▪ سابقه و مشخصات تاریخی یکی از شهرهای باستانی ایران را تعریف و آنرا بر روی اسلاید تنظیم و تحویل دهید
یادآوری
▪ آدرس دقیق ماخذ را با ذکر شماره صفحه مربوط بر روی هر اسلاید درج نمائید
▪ چنانکه برای هرموضوع بیش از یک اسلاید تهیه می کنید ، برای هر اسلاید یک موضوع فرعی محدود و مستقل منظور کنید
سیماذاکری –
تشکر